Mal Ayrılığı Sözleşmesi İmzaladınız Ama Eski Birikiminiz Korunmuyor Olabilir: Boşanmada Edinilmiş Malın Tespiti ve Tasfiyesi

Evlilik sırasında veya evlendikten sonra noter huzurunda mal ayrılığı sözleşmesi imzaladınız — ve bu sözleşmenin sizi tam anlamıyla koruduğunu düşündünüz. Oysa o sözleşmeden önce biriktirdiğiniz paranın izi, satın aldığınız araca veya taşınmaza sirayet etmiş olabilir. 

Boşanma sürecinde tarafların en çok şikâyet ettiği konuların başında mal paylaşımı gelmektedir. Kimi çiftler bu sorunu öngörerek evlilik süresince ya da boşanma sürecinin dışında bir mal rejimi sözleşmesi imzalamakta ve mal ayrılığına geçmektedir. Bu sözleşme, sözleşme tarihinden sonra edinilen mallar üzerinde belirleyici bir etki yaratır. Ancak şunu bilmek gerekir: mal ayrılığı döneminde alınan bir mal, önceki edinilmiş malların satış bedeli kullanılarak alınmışsa, bu mal hâlâ tasfiyeye dahil edilebilir.

Türk Hukukunda Mal Rejimleri: Genel Çerçeve

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK), 01.01.2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten itibaren evlenen çiftler için yasal mal rejimi, aksine bir sözleşme yapılmadıkça edinilmiş mallara katılma rejimidir (TMK m. 202). Bu tarihten önce evlenmiş çiftler ise 743 sayılı eski Medeni Kanun döneminde mal ayrılığı rejimine tabi bulunmaktaydı. 4722 sayılı Kanun'un 10. maddesi uyarınca, eski kanun döneminde evlenmiş olan çiftler de TMK'nın yürürlüğe girdiği 01.01.2002 tarihinden itibaren edinilmiş mallara katılma rejimine geçmiştir.

Mal rejimine ilişkin uyuşmazlıklar, boşanma ve aile hukuku davalarının en teknik ve hesap yoğun bölümünü oluşturmaktadır. Hangi malın hangi rejim dönemine denk düştüğünü, hangi değerlerin tasfiyeye dahil olduğunu ve katılma payının nasıl hesaplanacağını doğru belirleyebilmek, ciddi bir hukuki analiz gerektirmektedir.

Mal Rejimi Sözleşmesi Ne Yapar, Ne Yapmaz?

Mal rejimi sözleşmesi, yalnızca ileriye dönük etki doğurur. Yani sözleşmenin yapıldığı tarihten itibaren edinilen mallar, seçilen yeni rejimin kurallarına tabi olur. Sözleşme öncesinde edinilmiş malların niteliği değişmez; bu mallar hâlâ eski rejim — çoğu zaman edinilmiş mallara katılma — kurallarına göre tasfiye edilir.

Birçok kişi, mal ayrılığı sözleşmesi imzalamanın geçmişi de "sıfırladığını" sanmaktadır. Bu yaygın bir yanılgıdır. Sözleşme, ilerleyen dönemde alınacak malları koruyabilir; ancak sözleşmeden önce birikilenler üzerinde herhangi bir etkisi yoktur. Üstelik şu kritik tuzak da mevcuttur:

Edinilmiş Malın Yerine Geçen Değer: Kritik İlke

Türk Medeni Kanunu'nun 220. maddesinin dördüncü fıkrası, "kişisel mallar yerine geçen değerlerin" de kişisel mal sayılacağını hükme bağlamaktadır. Aynı mantık, edinilmiş mallar için de işler: Bir edinilmiş malın satılıp yerine başka bir mal alınması durumunda, yeni mal da edinilmiş mal niteliğini korur. Hukuk literatüründe bu ilkeye "ikame" veya "dönüşüm ilkesi" de denilmektedir.

Bu ilke, mal ayrılığı döneminde edinilen mallara da uygulanabilir. Şöyle ki:

Kişisel Mal veya Mal Ayrılığı Katkısı Tasfiyeyi Etkiler mi?

Bu ilke, tam tersi yönde de işleyebilir — ve özellikle erkek tarafının korunması açısından kritik öneme sahiptir. Edinilmiş mallara katılma döneminde edinilen bir mal, kişisel mal niteliğindeki bir değer kullanılarak ya da mal ayrılığı döneminde biriktirilmiş bir sermaye ile alınmışsa, bu katkı tasfiyede denkleştirme (iade) alacağı olarak gündeme gelir.

TMK'nın 230. maddesi bu durumu açıkça düzenlemektedir: Bir eşin kişisel malları, diğer mal topluluğuna katılmış ya da bir topluluktan diğerine geçmiş ise, o topluluk lehine ya da aleyhine denkleştirme alacağı doğar. Hukuki sonuçları bakımından şu pratik tablolar gündeme gelebilir:

Rejim Zaman Cetveli: Hangi Dönem Hangi Kurala Tabi?

Boşanma davalarında mal rejiminin tasfiyesi yapılırken mahkemenin ilk işi, evliliğin hangi döneminde hangi rejimin geçerli olduğunu tespit etmektir. Bu tespit, özellikle uzun süreli evliliklerde son derece karmaşık bir hal alabilmektedir. Yargıtay kararında somutlaşan tablo şu şekildeydi:

Bu tabloda dikkat çeken husus şudur: Araçlar mal ayrılığı sözleşmesinin yapıldığı tarih ile boşanma dava tarihi arasındaki dönemde erkek adına tescil edilmiştir. Mahkeme bu gerekçeyle tasfiye talebini reddetmiştir. Oysa Yargıtay'a göre doğru yaklaşım, bu araçların hangi kaynakla alındığını araştırmaktır.

Mahkemede İspat: Hangi Kayıtlar Belirleyici?

Edinilmiş malın yerine geçen değer ilkesinden yararlanmak isteyen taraf, bu iddiasını somut kayıtlarla desteklemek zorundadır. Yargıtay kararında da belirtildiği üzere, mahkeme bu araştırmayı trafik kayıtları dahil tüm delilleri inceleyerek yapmalıdır. Pratikte belirleyici delil türleri şunlardır:

• Trafik sicil kayıtları: Her aracın edinme ve devir tarihleri, tescil bilgileri; dava dışı araç ile tasfiye konusu araç arasındaki zaman örtüşmesi.
• Banka hesap dökümleri: Dava dışı aracın satışından elde edilen paranın hesaba girişi ile tasfiye konusu aracın alımına ilişkin ödemenin çıkışı arasındaki bağlantı.
• Tapu ve kadastro kayıtları: Taşınmazlar söz konusu olduğunda, satış tarihleri ve bedeller, ipotek ve kredi bilgileri.
• Noterde düzenlenen satış sözleşmeleri ve devir belgeleri: Hangi tarihte, kim tarafından, hangi bedelle satıldığına ilişkin resmi belgeler.
• Kredi ve finansman belgeleri: Araç ya da taşınmazın kısmen kişisel mal kısmen edinilmiş mal ile alınıp alınmadığı, bu oranlara göre denkleştirme hesabı yapılabilmesi için gereklidir.
• Tanık beyanları: Alım-satım süreçlerine bizzat tanıklık etmiş kişilerin ifadeleri, yazılı delillerin desteklenmesinde belirleyici olabilir.

Boşanma Sürecinde Atılması Gereken Adımlar

Boşanma davası açılmadan önce ya da dava sürerken mal rejimi tasfiyesine ilişkin doğru bir hazırlık yapmak, ilerleyen süreçte ciddi farklar yaratabilmektedir. Her iki taraf için pratik öneriler aşağıda yer almaktadır.

Katılma Payı veya Denkleştirme Alacağı Talep Edecekler İçin

Mal Ayrılığı Sözleşmesiyle Kendini Koruduğunu Düşünenler İçin

Sıkça Sorulan Sorular

Eşimle mal ayrılığı sözleşmesi imzaladık. Boşanmada eşim yine de mallarıma ortak olabilir mi?

Sözleşmenin yapıldığı tarihten sonra edindiğiniz mallar prensipte tasfiyeye dahil değildir. Ancak bu mallar, sözleşmeden önceki dönemde edinilmiş olan malların satışından elde edilen para ile alındıysa —"edinilmiş malın yerine geçen değer" ilkesi uyarınca— tasfiyeye girebilir. Mahkeme bu bağlantıyı araştırmak zorundadır. Her davanın koşulları farklıdır; bir avukatla somut durumunuzu değerlendirmeniz gerekir.

Evlenmeden önce aldığım araç evlilik süresince satılıp yerine başkası alındı. Bu araç tasfiyeye girer mi?

Evlenmeden önce sahip olduğunuz araç kişisel malınızdır. Bu aracın satışından elde edilen parayla alınan yeni araç, "kişisel malın yerine geçen değer" olarak yine kişisel mal niteliğini korur ve tasfiyeye dahil edilmez. Ancak bunu ispat etmek, yani kişisel kaynakla alındığını belgelemek sizin sorumluluğunuzdadır.

Mal rejimi sözleşmesi ne zaman yapılmalıdır?

Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce ya da evlilik süresince herhangi bir zamanda noter huzurunda yapılabilir. Sözleşme, yapıldığı tarihten itibaren geçerlilik kazanır. Boşanma davası açıldıktan sonra yapılan sözleşmeler ise oldukça sınırlı bir etki doğurur; mahkemeler bu tür sözleşmeleri muvazaa açısından yakından inceler.

Mal rejimi tasfiyesi davası nerede açılır?

Mal rejimi tasfiyesine ilişkin davalar Aile Mahkemelerinde görülür. Boşanma davasıyla birlikte ya da boşanma kesinleştikten sonra bağımsız olarak açılabilir. İstanbul'da Anadolu yakası için Kartal, Kadıköy, Üsküdar, Maltepe ve Pendik Aile Mahkemeleri; Avrupa yakası için ise Bakırköy, Şişli ve Beyoğlu Aile Mahkemeleri görev yapmaktadır. Boşanma ve aile hukuku hizmetlerimiz için iletişime geçebilirsiniz.

Emsal Yargıtay Kararı

Bu yazıda yer alan bilgiler genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki danışmanlık niteliği taşımamaktadır. Her uyuşmazlık kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir. Detaylı bilgi için Maya Avukatlık Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.